De Pauselijke zoeaven van Tongeren


1860-1870

Auteur: Mathieu Rutten

Korte historiek van het zoeavenepos

Het revolutiejaar 1848 zette een flink deel van Europa op stelten. Vooral in Ttalië werd gestreefd naar een eenheidsstaat maar de kaarten lagen moeilijk. Oostenrijk speelde de baas in het Lombardisch-Venetiaans koninkrijk; de gevluchte koning van Piëmont was pas teruggekeerd in zijn hoofdstad Turijn. In het zuiden had men de beide Siciliën. De bijna 1000 jaar oude Kerkelijke Staat met paus Pius IX (1846-1878) aan het hoofd en met een bevolking van rond de 3 miljoen inwoners, stond deze Italiaanse eenmaking in de weg. Reeds eerder waren er in Italië eenheidsgedachten gelanceerd door Mazzini en Garibaldi. Deze laatste, geboren te Nice op 4 juli 1807, probeerde zijn revolutionaire gedachten uit te werken: eerst in Italië zelf, met name te Genua, waarvoor hij op 3 juni 1834 door de Piëmontese regering ter dood veroordeeld werd. Hij week uit naar Zuid-Amerika waar hij als revolutionair met een klein vrijwilligersleger van roodhemden zeer actief was. Later kwam hij terug naar Sicilië om een aanval op de Pauselijke Staten voor te bereiden. Vanuit het noorden deed koning Victor Emmanuel II hetzelfde. De paus besloot dan zelf een leger op te richten De organisatie van dit leger werd toevertrouwd aan de Belgische priester Mgr. de Merode en met als opperbevelhebber de Franse generaal de la Moricière. De vrijwilligers die tot het korps van de zoeaven toetraden kregen de naam “zouaaf", ontleend aan “zouawa”, een bergachtig land in Kalibië (Algerië) waar het Franse leger onder Mgr. De Merode had gevochten.

Voor de recrutering in België waren er in iedere provincie hulpcomités met een nationaal inschrijvingsbureau in de Alexianenstraat te Brussel. Hier werden ze administratief ingeschreven en medisch onderzocht door dr. Dhagmey. Er was een aanwervingspremie van 30 Tomeinse scudo. (161,40fr). De soldij per dag bedroeg 0,75 fr.

Om financiële steun te verlenen aan het zoeavenleger werd door graaf Willem Verspeyen uit Gent rond 1860 de St.-Pieterspenning ingesteld.

Voorwaarden om kunnen toe te treden tot het zoeavenleger

  • katholiek zijn (attest van pastoor was vereist)
  • een medisch onderzoek ondergaan
  • minimum 18 jaar zijn, ongehuwd of weduwnaar zonder kinderen
  • in regel zijn met de militiewetten
  • toetreden voor 6 maanden, 2 jaar of 4 jaar
  • zich onderwerpen aan de militaire tucht

Aantal zoeaven per land

Bij benadering zouden er in de periode van 1860 tot 20 september 1870 11.036 zoeaven geweest zijn komende uit de volgende landen:

Nederland 3.181
Frankrijk 2.964
België 1.634 (170 Limburgers)
Italië 744
Canada 498
Duitsland 249
Ierland 184
Engeland 125

De kledij van de zoeaven

De uitrusting van de pauselijke zoeaven bestond uit een grijs blauwe vest met brede rand in purperen wol, brede pofbroek in grijsblauw laken, ruime kap en rode voering. Een klein pauselijk wapen van verguld zilver aan een galant kettinkje sierde de borst. Beenwindsels of witte slobkousen omsloten ten dele de lage bergschoenen. Om het middel werd een rode ceintuur gedragen en op het hoofd een grijze kepi met rode band versierd met een kleine jachthoorn. Bij koud of regenachtig weer voltooide een ruime mantel met kap en voering deze pittoreske maar toch praktische kledij. Ieder zoeaaf betaalde zijn kostuum zelf. Dit gebeurde met de wervingspremie van 161 fr.

Geleverde veldslagen

Op 18 september 1860 had de veldslag van Castelfidardo plaats. In deze gevechten sneuvelden in totaal 25 zoeaven. De enige Belg die sneuvelde was de Limburger Guilllaume Cartuyvels uit Sint-Truiden. De Pauselijke Staten verloren drie provincies: Romagna, Marken en Umbrië.

De veldslag Monte-Libretti-Nerola, Monte Rotondo had plaats op 13 oktober 1867.en was opnieuw geen overwinning voor het pauselijk leger. Vier zoeaven sneuvelden, evenwel geen Limburgers.

Mentana — 3 november 1867. Het pauselijk leger trok ten strijde tegen de Garibaldisten die volledig verslagen werden. Negen zoeaven sneuvelden waaronder drie Limburgers: Joseph Hubert Mathijs uit Sint-Truiden, Jean Maes uit Houthalen en Antoine Huygen uit Hasselt. Vier Tongenaren namen aan deze veldslag deel: Felix Van den Ende uit Tongeren, Herman Bellefroid uit Rutten, Jan Hamels en Jean Jacquemin uit Vreren.

De eindstrijd

Op 19 juli 1870 verklaarde Frankrijk de oorlog aan Duitsland. Op 4 augustus 1870 riep Napoleon de laatste Franse troepen terug uit de Kerkelijke Staten. Hij liet de paus aan zijn lot over. Victor Emmanuel wachtte nog even om aan te vallen. Op 12 september 1870 trokken zestig duizend Piëmontese soldaten over de grens. De 160 Belgische soldaten die Civita-Catellana bezetten, vingen de eerste stoot op. Het was een hopeloze zaak voor de 3 à 4.000 verdedigers van de paus. Wat nog kon, trok terug op Civita-Vecchia of op Rome. De 14% september stond het leger der Piëmontezen voor Rome dat op 20 september met 200 kanonnen de stad aanviel. In de omgeving van de Porta Pia werd er een bres in de muur geslagen. Bij de bestorming die volgde, gaf Pius IX het bevel de strijd te staken. Het pauselijk leger werd krijgsgevangen genomen. Korte tijd nadien kwamen de Belgen via Milaan en doorheen Duitsland terug naar hun vaderland.

Sedert 1870 heeft de “Romeinse Kwestie”’ zwaar gewogen op Italië. Ze werd slechts opgelost op 9 februari 1929 toen er een akkoord kwam tussen Pius XI en Mussolini. De kleinste staat ter wereld kwam tot stand: Vaticaanstad.

Zoeaven van Tongeren

Hestermans Joannis, werd op 1 juni 1844 geboren te Tongeren als zoon van Helena Hestermans, dienstmeid. Bij zijn aanwerving als pauselijk zoeaaf werd het volgende signalement opsteld: 1,62 m, blond haar en wimpers, blauwe ogen, middelmatige neus, gewone mond, ronde kin, ovaal gezicht en heldere gelaatskleur. Hij was student en woonde te Ronse. Met toelating van zijn voogd nam hij als een der eersten op 4 juli 1862 onder nummer 302 te Brussel dienst als pauselijk zoeaaf. Het definitief contract onder stamnummer 1116 ondertekende hij te Rome op 9 juli 1862. Na twee jaar beeindigde hij zijn verbintenis op 10 juli 1864.

Hougaerts Victor Pieter, zoon van Leonard Jozef (koopman) en van Maria Aleidis Langenaeken (gehuwd op 24 april 1844) werd geboren te Tongeren op 31 januari 1845. Zijn signalement was als volgt: 1,65 m, kastanje haar en wimpers, blauwe ogen, grote neus, middelmatige mond, puntige kin, ovaal gezicht en gezonde gelaatskleur. Banketbakker. Hij ondertekende te Brussel op 4 december 1865 onder nummer 530 zijn contract als pauselijk zoeaaf. Hij kwam te Rome toe op 9 december 1865 en kreeg in het leger van de zoeaven het stamnummer 1874. Zijn contract werd beeindigd op 15 juli 1866.

Israelin (Van Troelt) Lodewijk Karel, gezegd Herold, zoon van Jan Karel August, genaamd Herold, en van Lambertina

Bremans, was geboren te Tongeren op 23 november 1837. De aanifte van de geboorte gebeurde door de vroedvrouw Elisabeth Kleynen, echtgenote Jozef Doucet, met als getuigen Arnold Lambert Vanderheyden, schoenmaker en Gerard Zanders, stadsdienaar. Lodewijk Karel trok wellicht op eigen kracht naar Rome waar hij op 8 maart 1870 als pauselijk zoeaaf onder stamnummer 9951 dienst nam. Op 12 september 1870 maakte hij de staat van beleg te Civita Vecchia mee en vertrok met luitenant kolonel de Charette op 14 september 1870 per trein naar Rome waar hij op 20 september 1870 het beleg van Rome meemaakte als pauselijk zoeaaf 2° klas, 1° Kompagnie Bat. Depot (Kie rol 417)

Lampert Lambert Jozef was de zoon van Anna Maria Scols (naaister), geboren te Tongeren op 8 juni 1829 en heette bij zijn geboorte op 31 oktober 1847 Lambert Jozef Scols. Door haar huwelijk op 14 februari 1849 met Gaspard Lodewijk Hubert Lambert (borstelmaker), geboren te Millen op 17 november 1827, wonende te Tongeren, werd hij gewettigd. Het vonnis van 29 mei 1867 van de rechtbank van eerste aanleg van Tongeren van 10 oktober 1871 verbeterde de naam van Lambert in Lampert. Lambert Jozef tekende te Brussel op 30 december 1867 onder nummer 3451 zijn aanwerving om op 5 januari 1868 officieel onder stamnummer 6730 ingelijfd te worden in het leger van de zoeaven. Na een dienststaat van twee jaar werd hij op 13 januari 1870 eervol ontslagen.

Theatre Maximiliaan Simon Jan, zoon van Isidoor Philip Jozef, onderwijzer en van Maria Geertruid Coenen, was geboren te Tongeren op 13 maart 1845. Zijn grootvader Simon Joseph, afkomstig van Durbuy en gehuwd met Maria Theresia Rubens, was bediende bij de belastingen te Tongeren.en woonde in de Maastrichterstraat. Maximiliaan Simon Jan verliet het Belgisch leger als sergeant, na van 1 juni 1863 tot 30 juni 1868 in de infanterie gediend te hebben. Op 6 augustus 1868 tekende hij te Brussel onder nummer 3772 zijn contract als pauselijk zoeaaf om op 13 augustus 1868 te Rome definitief ingelijfd te worden in het korps van de pauselijke zoeaven met als stamnummer 7898. Als korporaal 2° klas 5° compagnie 4° bataillon maakte hij op 12 september 1870 het beleg en de overgave van Civita Castellano mee.

Van den Enden Felix Pieter Gaspar, geboren te Tongeren op 20 december 1836, zoon van Pieter Gaspar, koopman, geboren te Breda en van Christina Gijsens. De getuigen bij de geboorte waren: Jozef Adolf Wagemans, apotheker en Jean Baptist Coenegracht, koopman, beiden wonende te Tongeren. Zijn signalement werd als volgt beschreven: 1,67 m, kastanje haar en wimpers, blauwe ogen, grote neus, middelmatige mond, ronde kin, ovaal gezicht en heldere gelaatskleur. Banketbakker te Antwerpen. Als pauselijk zoeaaf liet hij zich op 2 januari 1863 te Brussel inschrijven onder stamnummer 316. Hij kwam te Rome toe op 10 januari 1863 om definitief ingelijfd te worden in het korps van de zoeaven onder stamnummer 1203. Hij beeindigde zijn contract op 19 juli 1865. Zes maanden later en wel op 13 januari 1866 meldde hij zich opnieuw als vrijwilliger onder stamnummer 1945. Op 3 november 1867 nam hij deel aan de heldhaftige strijd te Mentana. Op 1 februari 1868 nam zijn tweede contract een einde. Hij werd vereremerkt met het zo belangrijke Mentanakruis en de gouden medaille Bene Merenti.

Koninksem of Rutten

Bellefroid Pascasius Hermanus, geboren te Koninksem op 11 maart 1828, zoon van Jan Arnold, landbouwer, en Maria Margaretha Engelborg, wonende te Rutten. Op 28 januari 1867 ondertekende Herman te Brussel onder nummer 1636 zijn aanwerving in het leger van de pauselijke zoeaven om te Rome op 2 februari 1867 definitief ingelijfd te worden onder stamnummer 3585. Op 3 november 1867 nam hij deel aan de veldslag van Mentana. Hij werd kort nadien en wel op 21 november 1867 bevorderd tot korporaal. Op 12 februari 1869 liep zijn contract ten einde maar op 1 december 1869 ondertekende hij onder stamnummer 9536 een nieuw contract. Hij maakte op 20 september 1870 het beleg van Rome mee en de overgave van het pauselijk leger. Herman werd onderscheiden met het Mentana-ereteken.

’s Heren-Elderen

Gilissen Julianus, geboren te ’s Heren-Elderen op 16 februari 1837, metser van beroep, zoon van Lambert, schoolonderwijzer en Maria Simons of Suymens. Het gezin Gilissen woonde in de Broekstraat te ’s Heren-Elderen. Julianus tekende op 11 november 1867 te Brussel zijn contract als pauselijk zoeaaf onder nummer 2462 om definitief ingelijfd te worden in Rome op 17 november 1867. Op 26 maart 1870 werd hij bevorderd tot korporaal en op 20 september 1870 nam hij als korporaal 2° klas, 4° compagnie, 1° bataljon, deel aan het beleg van Rome. Nadat hij in Rome eervol ontslagen was, werd hij douanier. Hij trad op 4 mei 1876 te Lommel in het huwelijk met Jeanne Frangoise Vaesen. Kinderen uit zijn huwelijk: Marie Josephina, geboren te Maaseik op 17 februari 1879, August Jacobus Andreas, geboren te Molenbeersel op 30 november 1881 en Felix Theodoor, geboren te Molenbeersel op 21 februari 1884. Op 28 maart 1906 vestigde zich het gezin in de Raperiestraat te Tongeren. Julianus overleed te Tongeren op 7 maart 1916.

Vreren

Hamels Jan, geboren te Vreren op 7 april 1830, zoon van Andries, landbouwer en van Joanna Houben Het gezin woonde achter de Molen nr. 6 te Vreren. De zoon Jan ondertekende te Brussel op 12 november 1866 onder nummer 1354 zijn contract om op 18 november 1866 te Rome ingelijfd te worden in het zoeavenleger. Op 3 november 1867 nam hij deel aan de heldhaftige strijd te Mentana.en kreeg kort nadien drie verhogingen: korporaal op 21 november 1867, sergeant op 21 december 1867 en sergeant fourier op 6 maart 1868. Na zijn eervol ontslag op november 1868 hernam hij op 23 juni 1870 dienst met stamnummer10369. Na de terugtocht uit Valentano oy 12 september 1870 nam hij als pauselijk zoeaaf 2° klas, 2° compagnie, 4° bataljon deel aan de belegering en kapitulatie van Civita Vecchia. Hij werd vereremerkt met het Mentanakruis. Hij bleef ongehuwd en overleed te Vreren op 7 juli 1906

Jacquemin Jan Louis Hubert, geboren te Fexhe-le-Haut- Clocher op 3 september 1831, zoon van Gillis en Marie Catharina Martin, landbouwers. Het gezin woonde langs de steenweg te Vreren in het huis Medard. De zoon Jean ondertekende op 7 mei 1866 te Brussel zijn contract onder stamnummer 1302 en kwam te Rome toe op 12 mei 1866 waar hij in het leger van de pauselijke zoeaven het nummer 2900 kreeg. Bevorderd tot korporaal op 6 januari 1867 en tot sergeant op l november 1867 nam hij twee dagen later deel aan de veldslag te Mentana waarvoor hij later het Mentanakruis kreeg. Hij kreeg eervol ontslag op 15 mei 1868. Het gezin Jacquemin verliet de gemeente Vreren op 15 augustus 1870 en vestigde zich te Grandhan in Luxemburg.

De pastoor van Vreren schreef over zijn parochianen:

Den 6den Meij 1866 is Joannes Ludovicus Jacquemin naar Rome gegaan en door de parochianen uitgeleid tot aan de statie van Nederheim om als zouave de pauselijke rechten te helpen verdedigen.

Den 12den november is Joannes Hamels hem gevolgd, na in de kapel gecommuniseerd en den zegen voor de reizigers van mij pastoor P.G. Gos ontvangen te hebben.

Beide hebben den slag van Mentana bijgewoond, na twee jaren volgens hun verbond, zijn zij teruggekomen. Hamels heeft de gouden medalie ontvangen die hij aan O.L. Vrouw van de kapel tot een teken van dankbaarheid heeft vereerd.

Regiment des zouaves

Le colonel commandant le régiment, certifie que par ordre ministériel du 8 decembre 1867, le zouave Hamels Jean, mat.3119 a regu la médaille d’or de 3me dimension avec un ruban jaune et blanc et qu’il est autorisé à la porter.

Rome, le 14 janvier 1868
Le colonel commandant le régiment Allet ?
Pour copie conforme P. G. Gos, curé.

Belgische vrijwilligers naar Mexico

Mexico dat in het midden van de vorige eeuw ongeveer 8 miljoen inwoners telde, was gedurende vele jaren geteisterd door een burgeroorlog. Vooral Frankrijk wilde er zijn macht doen gelden en stuurde er op bevel van Napoleon I een expeditieleger naar toe. Maximiliaan van Habsburg, broer van Frans Jozef, keizer van Oostenrijk, werd op 10 april 1864 aangesteld tot keizer van Mexico. Hij was op 27 juli 1857 gehuwd met Charlotte, de 17 jarige dochter van Leopold I. Vandaar dat er in België ook een legioen werd opgericht bestaande uit vrijwilligers, meestal militairen. Het aantal wordt geschat op 1500 waaronder ongeveer een dertigtal Limburgers. Keizer Maximiliaan slaagde er niet in de vrede in de nieuw opgerichte staat Mexico te herstellen. Op 15 mei 1867 werd hij door zijn tegenstanders aangehouden en een maand later terechtgesteld. Zijn vrouw Charlotte is nadien naar België teruggekeerd;, krankzinnig geworden en overleden te Boekhout bij Antwerpen.

Tongenaren die naar Mexico trokken

Dessers Adrien Julien, met als roepnaam Gerard, geboren te Tongeren 09 oktober 1840, zoon van Jacob Willem en Anna Josephina Leunis. Twee schoenmakers waren getuigen bij de geboorte: Gerard Dessers en Karel Libotte. Van beroep was Gerard schoenmaker en nadien militair in Mexico van november 1864 tot januari 1867.

Dutalis Oswald Jos. Ch.geboren te Sluizen op 10 oktober 1839, militair, nam als officier deel aan de gevechten van Loma en van Ixmiguilpan. In 1866 keerde hij terug naar België. Enkele jaren nadien trad hij toe tot de Association Internationale Africaine die als doel had de belangen van koning Leopold II te verdedigen in Congo. Hij overleed te Geel in 1908.

Vermin Servais Victor Hubert, geboren te Tongeren iop 11 november 1840, zoon van Jacques Laurens, deurwaarder bij de rechtbank te Tongeren en van Maria Catharina Routs. De getuigen bij zijn geboorte waren: Willem Breuckers, deurwaarder bij de rechtbank en Jacob Cousturier, commissaris van de politie. Servais was patissier van beroep. Hij werd aangeworven in oktober 1864 en ging in maart 1866 over naar de Mexicaanse rijkswacht.